Vladimir Gligorov Michael A. Landesmann
16 Mars 2009
Evropa Lindore po perjeton crregullime te jashtme te cilat kufizojne reagimin efikas te politikave te saj. Ky artikull thote qe BE-u duhet te jape Evropes Lindore mbeshtetje si fiskale ashtu edhe financiare, perndryshe rrezikohet nje krize me e tejzgjatur financiare si per shtetet anetare potenciale ashtu edhe per shtetet e anetaresuar rishtazi.
Ceshtja e krizes ne Lindje ka te beje me teper me aftesine e BE-ut qe te marre persiper detyrimet qe rrjedhin nga parimet e tregut te perbashket, paveresisht nga fakti nese keto detyrime lindin jashte apo brenda murit Schengen. Kriza aktuale e sektorit financiar po derdhet ne sektorin ekonomik real. Kjo krize paraqit shume veshtiresi per shkak te dualitetit nderjmet politikave te tregut te perbashket, dhe strukturave qeverisese kombetare. Nje nga indikatoret e ketyre veshtiresive eshte pergjegjsia e kufizuar e buxhetit te Brukselit; tjeter indikator eshte influenca e kufizuar mbikeqyrese qe ka Banka Qendrore Evropiane (BQE) mbi sektorin financiar. Komplikacione te tjera lidhen me ngadalesine e adoptimit te Euros si para, gje qe ka pasoja si per shtetet anetare ashtu edhe per shtetet anetare potecianlisht.
Pare ne kete kontekst, problemet e Sheteve Antere te Rinj(ShAR) dhe te Shteteve Anetare Potencialisht (ShAP) jane pjeserisht pergjegjsi e BE-ut, por fatkeqsisht nuk mund t’u jepet zgjidhje ne menyre te drejtperdrejte. Te pakten ne rastin e ShAR ekziston nje forum ku problemet mund te diskutohen, ne ne rastin e ShAP-it (ketu perfshihen vendet Ballkanike) nuk mund te behet shume. Prandaj, pak vemendje i kushtohet vendeve te ShAP-it, dhe si pasoje mund te kete pasoja negative ekonomike, sociale dhe politike ne keto vende.
Cfare dallon ShAR dhe ShAP-in nga vendet e tjera te prekura nga kjo krize ekonomike, eshte menyra se si kriza transmetohet dhe instrumenti me ane te te cilit ekonomite e ketyre vendeve reagojne.
Keto vende kane deficite shume te larte te llogarive rrjedhese, dhe per pasoje mbeshteten shume ne kreditin dhe investimin e huaj. Nqs vershimi i kapitalit te huaj kthehet ne nje vije te vogel uji atehere kursi i shkembimit te parave detyrimisht do te reagoje. Kursi i shkembimit mund te menaxhohet nepermjet rezervave valutore, por ama ky kurs do te duhet detyrimisht te levize. Veshtiresite te tjera dalin kur disa vende kane adoptuar nje kurs shkembimi fiks, dhe disa te tjera nje kurs shkembimi fleksibel.
Duke pare zhvillimet boterore dhe rrjedhat e kapitalit del qarte qe ato vende qe kane kurs shkembimi fleksibel jane ne gjendje te zhvleresojne parane e tyre. Vendet qe kane kurs shkembimi fiks jane te detyruar qe te reagojne jo me zhvlersim te parase te tyre, por me ane te nje deflacioni(shfryrje) cmimesh.
Ndonese inflacioni po ngadelsohet ne shumicen e vendeve, te pakta jane ato juridiksione qe ndodhen ne nje periudhe vertet deflacionare. Madje eurozona, ndonese vete po perjeton trysni deflacionare, nuk ka perjetuar ende nje zhvleresim te euros pasi inflacioni atje ekziston ende (ndonese me ritem shume me te ulet rritje).
Ky proces reagimi ka dy pasoja: paveresisht nese zhvleresohet paraja apo cmimet bien, kostoja e rifinancimit rritet si per sektorin publik ashtu edhe ate privat. Zhvleresimi i parase rrit koston e sherbimit te borxheve vis-a-vis shitjeve, te ardhurave individuale, apo te ardhurave publike, te ardhura keto te cilat bien ne nje klime ekonomike te tille. Ne te dyja rastet (zhvlersim apo deflacion) do te kete falimentime organizatash.
Kufizime te reagimeve politike
Procesi i korrigjimit te imbalancave(crregullimeve) te jashtme kufizon aftesine e politikes per te reaguar. Nga nje ane, nje politike fiskale kunderciklike (dmth rrith deficitin buxhetor/shpenzo), apo edhe monetare mund te jete shume e veshtire per t’u vene ne jete. Nga ana tjeter, bankat ka shume mundesi te duan te ’shkarkojne’ barren e kreditive qe kane mbi vete duke pare se probabiliteti i mos-pageses eshte ne rritje. Kjo e fundit nuk ndodh vetem prej tkurrjes ekonomike ne vendet ShAR apo ShAP, por edhe prej tkurrjes ekonomike ne BE-un dhe ne bote ne pergjithesi. Ndersa pamundesia per te implementuar politika zgjeruese fiskale/monetare ka te beje me mundesite e kufizuara te bankave qendrore lokale, dhe rritjes te indikatoreve te rriskut/shtet, gje qe e ben te veshtire per keto shtete te marrin borxh.
Pra, eshte shume e veshtire per keto shtete te zgjidhin problemet ne sektorin bankar, dhe per qeverite perkatese te mbeshtesin rritjen ekonomike kur nuk kane mundesi te implementojne politika fiskale ekspasionare(zgjeruese). Madje, c’eshte me e keqja, po ushtrohet trysni mbi keto vete qe implementojne politika pro-ciklike(nderkohe qe ne Evropen Perendimore, ShBA dhe Japoni po behet e kunderta), gje qe thellon me tej tkurrjen e ekonomive perkatese. Rezultati i poltikave te ‘rekomanduara’ nuk eshte domosdoshmerisht nje deficit fiskal me i vogel apo nje ulje e rriskut te shtetit perkates; perkundrazi, deficitet fiskale po rriten megjithese shpenzimet publike po ulen, pasi te ardhurat e qeverive jane ne ulje gjithashtu dhe kostoja e financimit te borxhit qe eshte marre deri tani eshte ne rritje. Per me teper, politika pro-ciklike e shtyn me teper sektorin bankar per te ’shkarkuar’ barren e kredive te dhena. Pra gjithe keto ushtrojne trysni mbi kursin e shkembimit te parase, duke rritur keshtu probabilitetin e instabilitetit ekonomik dhe politik ne keto vende.
C’mund te beje Brukseli?
Duke u nisur nga situate e ndere makroekonomike mund te behen dy gjera. Njera eshte qe Brukseli te mbeshtese politikat fiskale te ketyre vendeve. Dicka eshte bere deri tani fale institucioneve financiare nderkombetare por duhet bere me shume.
Gjithashtu duhet te hapen rubinetat e kreditit. Kjo do te thote qe duhen mbeshtetur bankat me qender ne BE por qe kane dege ne vendet lindore. Situata ne keto banka eshte aktualisht e paqarte. Ka disa tregues qe shenojne se ato kane probleme kapitalizimi, dikush me shume e dikush me pak. Keto banka po vezhgojne me shqetesim rritjen e rrezikut kunder investimeve qe kane bere ne BE dhe me tej. Tani per tani, falimentimi klasik bankar nuk eshte nje skenar imediate pasi depozitat jane te garantuara nga te gjitha qeverite perkatese. Prandaj, ceshtja mbetet te nevoja per kapital te ri dhe per mbeshtetje te investimeve qe keto banka kane bere.
Ne nje situate normale rruga e ndjekur do te ishte qe qeverite e prekura te vinin para menjane per te investuar ne keto banka; gjithashtu keto qeveri mund te rifinanconin borxhin qe kane duke folur me kreditoret. Idea eshte qe qeverite e BE-ut te rikapitalizojne dhe te rifinancojne bilancet e bankave qe ballafaqohen me probleme likuiditeti apo ’solvency’. Duke vepruar keshtu qeverite e BE-ut do te mbeshtesin ne menyre jo te drejteperdrejte sektorin privat dhe familjet ne vendet e Evropes Lindore.
Ceshtja eshte te ’sustainability’.
Argumenti yne eshte qe vendet ShAR dhe ShAP ballafaqohen sot me imbalanca te jashtem. Rasti me ekstrem jane vendet e Balltikut qe pothuaj nuk kane fare borxh publik por kane nota jo te favorshme per bonot e tyre sovrane.
Ka nje ndryshim ndermjet vendeve Ballkanike dhe dhe vendeve te Evropes Qendrore. Ballkanasit kane deficit te larte te llogarive korrente per shkak te deficitit te larte tregtar. Edhe Evropa Qendrore ka deficit te larte llogarish korrente po ky deficit eshte per shkak te deficitit tjeter qe kane ne llogarite e ardhurave. Ne rastin e Ballkansve, nje ulje e kursit te shkembimit te parase do ule importin, ne nje kohe rritja e eksportit do te doje shume kohe qe te arrihet. Prandaj, ulja e kursit te shkembimit te parase eshte me efikase per vendet e Evropes Qendrore sesa per Ballkanasit, Balltikasit apo me tej.
Ky ndryshim eshte thelbesor per Ballkanasit pasi rreziku fiskal thellohet kur ke deficit llogarish korrente dhe kapacitet te ulet eksporti. Sidomos per ato vende qe ka kurs shkembimi fiks situata eshte edhe me e rende. Ne rast reagimi negativ te kursit te kembimit dhe nje ulje drastike te konsumit, falimentimet masive te bizneseve do te cojne ne nje rritje te detyrimeve publike, dhe pozita fiskale do te behej e padurueshme. Per kete arsye, eshte e nevojshme te mbeshtetet si sektori publik ashtu edhe ai privat ne keto vende, ne menyre qe ekonomite e tyre te mos bien ne deflacion cmimesh.
Nje pakte mbeshtetje per keto vende do lejonte nje zhvleresim te arsyeshem te parase te tyre duke braktisur regjimet fikse te kursit te shkembimit dhe duke mbeshtetur stabilitetin monetar.
Nje Strategji Rritje
Ne afatin e mesem, ka dallim mes vendeve qe zhvleresojne paren dhe atyre qe ulin nivelin e cmimeve. Eshte me lehte dhe me shpejt ta marresh veten pas zhvleresimit te parase sesa pas uljes te nivelit te cmimeve.
Ky ishte mesimi i eksperiences deflacionare te vendeve si Portugalia.
Ne keto raste, BE-u dhe Banka Qendrore Europiane, se bashku me istitucionet e tjera nderkombetare duhet te mbeshtesin programe te zgjerimit fiskal dhe te inkurajojne sisteme fleksibel te kursit te shkembimit te parase. Sigurisht qe duhet duhet synuar per nje dysheme ne kursin e shkembimit, dicka qe mund te behet duke pasur rezerva te mjaftueshme valute dhe nje politike monetare te pershtatshme. Ne keto raste, nje strategji e rritjes te ekonomise nepermjet eksportit eshte strategji e mire per vendet e Ballkanit.
Perfundim
BE-u rekomendohet te mbeshtese ’sherimin’ e ekonomise te vendeve politikat ekonomike te te cilave jane te kufizuara per shkak te imbalancave te jashtme. Bankat mund te stabilizohen dhe politika fiskale kunder-ciklike mund te mbeshteten.
